Tου ΑΝΔΡΕΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ

Αν συμφωνήσουμε προκαταβολικά ότι η ελληνική κοινωνία πάσχει δομικά, έχοντας αποδεχθεί με μια ιδιότυπη αφέλεια τη θεσμοποιημένη πλέον ασυδοσία και την ατιμωρησία, πώς απαντάμε στο κρίσιμο ερώτημα: Υπάρχει διέξοδος;

Η απάντηση δεν μπορεί να είναι απλή, αφού η ασυδοσία και η ατιμωρησία δεν είναι απλώς θέμα «κακής νοοτροπίας». Εδράζονται σε θεσμικές αδυναμίες, στην επιλεκτική εφαρμογή των νόμων, στις καθυστερήσεις της δικαιοσύνης και, τελικά, στη διάβρωση της εμπιστοσύνης των πολιτών. Επομένως, η υπέρβασή τους απαιτεί συνδυασμό παρεμβάσεων, όπως αυτές που ακολουθούν, και επιμονή στον χρόνο.

1. Διαφάνεια παντού - ουσιαστική, όχι προσχηματική. Δεν αρκεί η τυπική δημοσιοποίηση εγγράφων. Χρειάζονται δεδομένα κατανοητά, εύκολα προσβάσιμα και διαθέσιμα σε πραγματικό χρόνο. Μόνο έτσι μπορεί να υπάρξει ουσιαστικός έλεγχος και σύγκριση: στις δημόσιες δαπάνες, στις αποφάσεις, στις προσλήψεις. Η διαφάνεια δεν είναι διακόσμηση· είναι εργαλείο περιορισμού της αυθαιρεσίας και πρόληψης της κατάχρησης εξουσίας.

2. Θεσμική ενίσχυση και συνέπεια. Οι νόμοι αποκτούν αξία μόνο όταν εφαρμόζονται καθολικά και χωρίς εξαιρέσεις. Η σταθερότητα στην εφαρμογή τους διαμορφώνει συμπεριφορές και ενισχύει την αίσθηση δικαίου. Αυτό προϋποθέτει αποτελεσματική δικαιοσύνη, λιγότερα «παραθυράκια» και σαφείς κανόνες. Και φυσικά τολμηρούς νόμους, όπως -για παράδειγμα- ο νόμος 2190/94 για τις προσλήψεις και το ΑΣΕΠ, ίσως ο καλύτερος από συστάσεως ελληνικού κράτους, τον οποίο η κοινωνία αποδέχθηκε με ανακούφιση.

3. Λογοδοσία με πραγματικές συνέπειες. Οι ελεγκτικοί μηχανισμοί έχουν νόημα μόνο όταν καταλήγουν σε απτά αποτελέσματα. Η ορατή λογοδοσία -εκείνη που δεν εξαντλείται σε διαπιστώσεις αλλά οδηγεί σε ευθύνες- είναι βασική προϋπόθεση για την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης.

4. Κοινωνική πίεση και συμμετοχή. Καμία μεταρρύθμιση δεν ευδοκιμεί χωρίς ενεργούς πολίτες. Όταν η ανοχή στη μικροπαρανομία και την ευνοιοκρατία παύει να θεωρείται «φυσιολογική», τότε αρχίζει η πραγματική αλλαγή. Οι συλλογικές αντιδράσεις και η διεκδίκηση διαφάνειας δείχνουν ότι τα όρια της ανοχής μετακινούνται.

5. Παιδεία και κουλτούρα ευθύνης. Η σχέση μας με τους κανόνες δεν αλλάζει με διατάγματα. Καλλιεργείται μέσα από την παιδεία, όχι μόνο ως γνώση, αλλά ως στάση ζωής. Όταν η παραβίαση των κανόνων δεν επιβραβεύεται κοινωνικά, σταδιακά υποχωρεί.

6. Οι μικρές καθημερινές επιλογές. Η αλλαγή δεν είναι μόνο υπόθεση «των άλλων». Από την άρνηση συμμετοχής σε πρακτικές ευνοιοκρατίας μέχρι την απαίτηση για διαφάνεια στις συναλλαγές, οι μικρές πράξεις αποκτούν συλλογικό βάρος όταν επαναλαμβάνονται.

Η μετάβαση από μια κοινωνία της «εξαίρεσης» σε μια κοινωνία των κανόνων δεν είναι μια εύκολη άσκηση επί χάρτου. Είναι μια καθημερινή μάχη με τις παγιωμένες παθογένειες δεκαετιών. Αν όμως συνεχίσουμε να εθελοτυφλούμε, η «κοινωνική ανωμαλία» θα μετατραπεί σε μόνιμη κατάσταση σήψης.

Διέξοδος υπάρχει, αλλά απαιτεί την εγκατάλειψη της παθητικότητας. Είναι η ώρα να αποφασίσουμε αν θα παραμείνουμε απλοί παρατηρητές της παρακμής μας ή αν θα γίνουμε οι αρχιτέκτονες μιας χώρας όπου η δικαιοσύνη και η διαφάνεια δεν θα αποτελούν ζητούμενο, αλλά αυτονόητη πραγματικότητα. 

Το κίνημα των Τεμπών είναι ένα ελπιδοφόρο σημάδι.