Του ΑΝΔΡΕΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ

Για πρώτη φορά στη σύγχρονη ιστορία, η Ελλάδα δυσκολεύεται να βρει εργαζόμενους ακόμη και στο Δημόσιο, όπως διαπιστώνει καθημερινά η Proslipsis.gr, όχι λόγω μισθών ή συνθηκών αλλά λόγω αριθμών. Απλώς δεν υπάρχουν αρκετοί άνθρωποι. Η γήρανση και η υπογεννητικότητα περιορίζουν το εργατικό δυναμικό και μετατρέπουν το δημογραφικό σε σοβαρό οικονομικό πρόβλημα. Υπάρχουν λύσεις;

Η χώρα μικραίνει. Και μαζί της μικραίνει η διαθέσιμη εργασία. Αυτό σημαίνει ότι το παραδοσιακό μοντέλο φθηνής και εντατικής απασχόλησης –εποχικός τουρισμός, χαμηλή ειδίκευση, διοικητική γραφειοκρατία– δεν είναι βιώσιμο. Όταν οι εργαζόμενοι μειώνονται, η μόνη λύση είναι να αυξάνεται η αξία που παράγει ο καθένας.

Η απάντηση, επομένως, δεν είναι περισσότερα χέρια. Είναι περισσότερη παραγωγικότητα. Πώς θα επιτευχθεί:

1. Από την ποσότητα στην αξία Σε μια οικονομία που γερνά, το ΑΕΠ δεν μπορεί να βασίζεται στον αριθμό των εργαζομένων. Πρέπει να βασίζεται στη γνώση, στην τεχνολογία και στην καινοτομία. Αν οι δαπάνες για Έρευνα και Ανάπτυξη έφθαναν το 3% του ΑΕΠ – επίπεδο κοντά στις πιο προηγμένες ευρωπαϊκές οικονομίες – η Ελλάδα θα μπορούσε μέσα σε δύο δεκαετίες να έχει 10%–15% μεγαλύτερη οικονομία σε σχέση με το σημερινό μονοπάτι. Αυτό σημαίνει υψηλότερους μισθούς, εξαγωγές υπηρεσιών, τεχνογνωσία. Σε μια χώρα με λιγότερους εργαζόμενους, η γνώση δεν είναι πολυτέλεια. Είναι μηχανισμός επιβίωσης.

2. Η Τεχνητή Νοημοσύνη ως «πολλαπλασιαστής εργαζομένων». Η Τεχνητή Νοημοσύνη συχνά αντιμετωπίζεται ως απειλή για την απασχόληση. Σε νεανικές κοινωνίες ίσως είναι. Σε γηράσκουσες όμως λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής ενός μειούμενου εργατικού δυναμικού.

Η AI μπορεί να αυτοματοποιήσει επαναλαμβανόμενη γραφειακή εργασία, λογιστικές και νομικές ρουτίνες, ανάλυση δεδομένων, εξυπηρέτηση πελατών, ακόμη και μέρος των διοικητικών διαδικασιών. Σε συνδυασμό με ρομποτική και ψηφιακά εργαλεία, μπορεί να καλύψει ελλείψεις στην αγροτική παραγωγή, στη μεταποίηση, στα logistics και στην υγεία.

Σε μια χώρα που δεν βρίσκει εργατικά χέρια, η τεχνολογία δεν αφαιρεί θέσεις· καλύπτει κενά. Η ευρεία υιοθέτησή της δεν είναι επιλογή εκσυγχρονισμού. Είναι δημογραφική αναγκαιότητα.

3. Ενεργοποίηση όσων μένουν εκτός. Παράλληλα, η χώρα δεν αξιοποιεί πλήρως το διαθέσιμο ανθρώπινο κεφάλαιο. Η μεγαλύτερη συμμετοχή των γυναικών, με ουσιαστική στήριξη δομών φροντίδας, η ευέλικτη απασχόληση ατόμων 60–67 ετών, η ένταξη ατόμων με αναπηρία και ο επαναπατρισμός εξειδικευμένων Ελλήνων μπορούν να αυξήσουν σημαντικά το ενεργό εργατικό δυναμικό. Το δημογραφικό δεν λύνεται μόνο με γεννήσεις. Λύνεται και με καλύτερη αξιοποίηση όσων ήδη υπάρχουν.

4. Μετανάστευση με κανόνες. Καμία ευρωπαϊκή χώρα δεν αντιμετωπίζει τη γήρανση χωρίς οργανωμένη οικονομική μετανάστευση. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ενσωματώσει τη λογική αυτή στις πολιτικές της. Η επιλογή βάσει δεξιοτήτων, η ταχεία ένταξη στην αγορά εργασίας και η περιφερειακή κατανομή είναι απαραίτητα στοιχεία.

Η Ιαπωνία επέλεξε περιορισμένη μετανάστευση και επένδυσε μαζικά στην αυτοματοποίηση. Η Ελλάδα δύσκολα μπορεί να αντιγράψει πλήρως αυτό το μοντέλο. Χρειάζεται ένα ισορροπημένο μείγμα τεχνολογίας και στοχευμένων εισροών εργαζομένων.

5. Οικογένεια και ποιότητα ζωής. Καμία στρατηγική δεν μπορεί να αγνοεί τη στήριξη της οικογένειας. Τα επιδόματα από μόνα τους δεν επαρκούν. Χρειάζονται σταθερές και αξιοπρεπείς αμοιβές, προσιτή κατοικία, δημόσιες δομές φύλαξης και ουσιαστική ισορροπία εργασίας–ζωής. Η αύξηση του πραγματικού χρόνου εργασίας ή η γενικευμένη υπερεργασία ίσως προσφέρουν βραχυπρόθεσμη ανακούφιση, αλλά υπονομεύουν τη μακροπρόθεσμη κοινωνική συνοχή.

Η Ελλάδα του 2050 πιθανότατα θα είναι μικρότερη σε πληθυσμό. Το ερώτημα είναι αν θα είναι και φτωχότερη.

Το βιώσιμο μοντέλο δεν υπόσχεται επιστροφή στο παρελθόν. Προτείνει μια μικρότερη αλλά πιο εξειδικευμένη οικονομία, με λιγότερη εξάρτηση από εποχικότητα, περισσότερη έρευνα, τεχνολογία και αυτοματοποίηση, στοχευμένη μετανάστευση και πολιτικές φιλικές προς την οικογένεια.

Λιγότεροι άνθρωποι, περισσότερη γνώση. Αυτό είναι το πραγματικό στοίχημα της επόμενης γενιάς.