Proslipsis.gr | Αθήνα 16.04.2026, 02:19

Η «αξιοκρατία» είναι πολύ δημοφιλής λέξη στην ελληνική δημόσια σφαίρα -ιδιαίτερα αυτές τις ημέρες- και ταυτόχρονα μία από τις πιο ασαφείς. Όλοι δηλώνουν υπέρ της αλλά σχεδόν κανείς δεν εξηγεί τι ακριβώς εννοεί.

Διότι η έννοια, όσο απλή ακούγεται, τόσο είναι βαθιά προβληματική. Προϋποθέτει ότι μπορούμε να ορίσουμε αντικειμενικά την «αξία». Αλλά τι σημαίνει αξία; Απόδοση, προσπάθεια, ταλέντο, κοινωνική προσφορά; Η απάντηση αλλάζει κάθε φορά που αλλάζει και το πλαίσιο.

Δεν είναι τυχαίο ότι ο όρος “meritocracy” (αξιοκρατία) καθιερώθηκε από τον Michael Young στο σατιρικό έργο «The Rise of the Meritocracy» (Η άνοδος της αξιοκρατίας), όχι για να υμνήσει ένα ιδανικό σύστημα, αλλά για να το αποδομήσει. Περιέγραψε μια κοινωνία όπου οι «άξιοι» κυριαρχούν και οι υπόλοιποι στιγματίζονται ως υπεύθυνοι για την αποτυχία τους. Κάτι που ακούγεται ανησυχητικά οικείο.

Στην Ελλάδα, η αξιοκρατία λειτουργεί κυρίως ως σύνθημα. Άλλοτε σημαίνει «χωρίς ρουσφέτι», άλλοτε «μετρήσιμα κριτήρια», και άλλοτε απλώς χρησιμοποιείται για να δικαιολογήσει αποφάσεις. Έτσι, δύο άνθρωποι μπορούν να συμφωνούν ότι θέλουν «αξιοκρατία» και να εννοούν τελείως διαφορετικά πράγματα.

Υπάρχουν, ασφαλώς, νησίδες σχετικής αντικειμενικότητας: οι Πανελλήνιες Εξετάσεις, οι διαδικασίες του ΑΣΕΠ, ορισμένα τμήματα της ιδιωτικής οικονομίας. Όμως αυτά συνυπάρχουν με ένα ευρύτερο περιβάλλον όπου οι γνωριμίες, οι πόροι και η συγκυρία εξακολουθούν να παίζουν καθοριστικό ρόλο.

Και πάνω απ’ όλα, υπάρχει το πρόβλημα της αφετηρίας. Δεν ξεκινούν όλοι από την ίδια γραμμή. Όταν αυτό αγνοείται, η αξιοκρατία μετατρέπεται από αίτημα δικαιοσύνης σε άλλοθι ανισότητας.

Ίσως, λοιπόν, το πρόβλημα δεν είναι ότι δεν έχουμε αρκετή αξιοκρατία. Ίσως είναι ότι πιστεύουμε υπερβολικά σε αυτήν.

Γιατί μια «καθαρή» αξιοκρατία δύσκολα μπορεί να υπάρξει: η αξία δεν μετριέται ουδέτερα, οι ευκαιρίες δεν είναι ίσες και η τύχη δεν εξαλείφεται. Αυτό που απομένει δεν είναι ένα τέλειο σύστημα, αλλά η διαρκής προσπάθεια να περιορίσουμε την αδικία.

Και αυτό απαιτεί λιγότερα συνθήματα και περισσότερη ειλικρίνεια.

Στο τέλος, η πιο ρεαλιστική παραδοχή είναι απλή: δεν ζούμε σε αξιοκρατία - ζούμε σε συστήματα που είναι περισσότερο ή λιγότερο άδικα.