Του ΑΝΔΡΕΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ
Η ελληνική περιφέρεια ερημώνει. Ολόκληρα χωριά μένουν πλέον χωρίς κατοίκους, οι καλλιέργειες εγκαταλείπονται και τα χωράφια μετατρέπονται ξανά σε λόγγους. Το ερώτημα που αναδύεται είναι αναπόφευκτο: τι μέλλει γενέσθαι; Θα καλυφθεί αυτό το κενό από νέους πληθυσμούς και δραστηριότητες ή η ερημοποίηση θα συνεχιστεί;
Η σημερινή εικόνα της χώρας είναι απογοητευτική: χαμηλή γεννητικότητα, γήρανση του πληθυσμού, φυγή νέων προς τα μεγάλα αστικά κέντρα ή το εξωτερικό, εγκατάλειψη ορεινών και αγροτικών περιοχών και συγκέντρωση της οικονομικής και κοινωνικής δραστηριότητας κυρίως στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη, λεηλασία της γης και των ακινήτων.
Παρόμοιο φαινόμενο παρατηρείται σε μεγάλο μέρος της νότιας και ανατολικής Ευρώπης, όμως στην ελληνική περίπτωση εμφανίζεται πολύ εντονότερο λόγω της γεωμορφολογίας της χώρας, του περιορισμένου παραγωγικού τομέα και της μακρόχρονης οικονομικής κρίσης.
Το σημαντικότερο πρόβλημα είναι η δημογραφική κατάρρευση. Χωρίς αύξηση των γεννήσεων ή οργανωμένη ενσωμάτωση νέου πληθυσμού, η πληθυσμιακή συρρίκνωση της ελληνικής περιφέρειας δύσκολα μπορεί να αναστραφεί.
Το δημογραφικό και το χρέος λειτουργούν ως "συμπληγάδες" που στραγγίζουν την περιφέρεια από το πιο πολύτιμο κεφάλαιό της: τους ανθρώπους.
Ωστόσο, ο «κενός χώρος» σπάνια παραμένει πραγματικά κενός για πάντα. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι με ποιους ανθρώπους, με ποια οικονομική δραστηριότητα και με ποια πολιτισμική συνέχεια θα κατοικηθεί στο μέλλον.
Ιστορικά, όταν ένας τόπος αδειάζει πληθυσμιακά αλλά εξακολουθεί να είναι κατοικήσιμος και ενταγμένος σε ένα ευρύτερο οικονομικό σύστημα, συνήθως προσελκύει νέους πληθυσμούς. Αυτό ήδη συμβαίνει σε τμήματα της ελληνικής υπαίθρου, όπου εργάτες γης και τεχνίτες από την Αλβανία, το Πακιστάν, το Μπανγκλαντές και άλλες χώρες συνυπάρχουν με εποχικούς μετανάστες και τους λιγοστούς ντόπιους κατοίκους. Σε αρκετές περιοχές, χωρίς αυτούς τους ανθρώπους, η γεωργική παραγωγή θα είχε ήδη καταρρεύσει.
Τις επόμενες δεκαετίες, η ελληνική ύπαιθρος δύσκολα θα ξαναγεμίσει όπως τον 20ό αιώνα, όταν οι πολύτεκνες οικογένειες κάλυπταν σχεδόν κάθε σπιθαμή γης. Είναι πιθανότερο ότι μεγάλο μέρος της θα αποκτήσει νέες λειτουργίες: ενεργειακά έργα, τουρισμό, εξειδικευμένες καλλιέργειες υψηλής αξίας, εξοχική ή εποχική κατοίκηση, εγκατάσταση μεταναστών και ψηφιακών νομάδων, καθώς και προστατευόμενες φυσικές περιοχές.
Όταν τα μικρά χωράφια μένουν ακαλλιέργητα επειδή ο κλήρος είναι μικρός και ο ιδιοκτήτης γέρασε ή έφυγε, η γη τείνει να συγκεντρώνεται. Ο χώρος που αφήνει ο παραδοσιακός αγρότης καταλαμβάνεται από εταιρείες που νοικιάζουν ή αγοράζουν τεράστιες εκτάσεις για εντατική καλλιέργεια, χρησιμοποιώντας τεχνολογία και ελάχιστο προσωπικό. Τα "λόγγια" και τα βουνά μετατρέπονται όλο και συχνότερα σε χώρους εγκατάστασης φωτοβολταϊκών και ανεμογεννητριών. Η περιφέρεια μεταβάλλεται από τόπο παραγωγής τροφής σε τόπο παραγωγής ενέργειας.
Η εμπειρία χωρών όπως η Ισπανία, η Ιταλία και η Ιαπωνία, αλλά και της χώρας μας, δείχνει ότι ορισμένα χωριά πιθανόν να μην επανέλθουν ποτέ. Οι καλλιέργειες θα εγκαταλειφθούν οριστικά, η φύση θα ανακτήσει χώρο και η οικονομική δραστηριότητα θα μετακινηθεί αλλού.
Υπάρχει, βέβαια, και ένα ακόμη σενάριο - αν και σήμερα μοιάζει το λιγότερο πιθανό. Πρόκειται για το ενδεχόμενο μιας σοβαρής εθνικής ανασυγκρότησης με μέτρα όπως: ουσιαστική στήριξη των οικογενειών, αποκέντρωση με παροχή κατοικίας και γης στην περιφέρεια, αναβάθμιση υποδομών - ιδίως στον τομέα της υγείας, ενίσχυση της τηλεργασίας, ανάπτυξη αγροτικής παραγωγής υψηλής προστιθέμενης αξίας, ισχυρά φορολογικά κίνητρα, αναδιάρθρωση του χρέους και άλλα.
Σε μια τέτοια περίπτωση, η δημογραφική κατάρρευση θα μπορούσε σταδιακά να ανακοπεί και ένα μέρος νέων ανθρώπων να επιστρέψει σε μικρότερες πόλεις και χωριά. Ήδη, μετά την οικονομική κρίση και την πανδημία, έχουν εμφανιστεί μικρές τέτοιες τάσεις, χωρίς όμως ακόμη να επηρεάζουν ουσιαστικά τη συνολική εικόνα της χώρας.
Χωρίς ανάλογες, τολμηρές πολιτικές η περιφέρεια κινδυνεύει να μετατραπεί σε μια "γκρίζα ζώνη" μεταξύ τουριστικού θερέτρου και βιομηχανικού ενεργειακού τοπίου, χωρίς τον κοινωνικό ιστό που γνωρίζαμε.
Σε μια χρεοκοπημένη χώρα που λεηλατείται και γερνάει επιβάλλεται η ανάγκη για αξιοπρέπεια να νικήσει την κούραση της απογοήτευσης. Σε αυτή την προσπάθεια η πιο επαναστατική πράξη του πολίτη είναι ίσως η δημιουργία, σε οποιαδήποτε κλίμακα. Από το ξεχέρσωμα ενός μικρού κομματιού γης έως την ίδρυση νεοφυούς επιχείρησης.
