Η τραγωδία στην Ηλιούπολη, με τις δύο 17χρονες μαθήτριες που έχασαν τη ζωή τους ενώ βρίσκονταν υπό το βάρος της πίεσης για τις Πανελλαδικές εξετάσεις, δεν μπορεί και δεν πρέπει να αντιμετωπιστεί ως ακόμη ένα μεμονωμένο περιστατικό. Είναι ένα κοινωνικό σοκ που φωτίζει, με τον πιο σκληρό τρόπο, τις υπερβολές, τις αγωνίες και τις στρεβλώσεις ενός ολόκληρου συστήματος προσδοκιών που εδώ και δεκαετίες μεταφέρεται από γενιά σε γενιά.

Στην Ελλάδα, οι Πανελλαδικές δεν υπήρξαν ποτέ απλώς εξετάσεις. Μετατράπηκαν σταδιακά σε έναν σχεδόν απόλυτο μηχανισμό κοινωνικής αξιολόγησης. Για χιλιάδες οικογένειες, η εισαγωγή στο πανεπιστήμιο εξακολουθεί να θεωρείται η μοναδική ασφαλής διαδρομή προς την κοινωνική καταξίωση, την οικονομική σταθερότητα και την προσωπική επιτυχία.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, κάθε εναλλακτική πορεία αντιμετωπίστηκε επί χρόνια ως «δεύτερη επιλογή». Τα τεχνικά επαγγέλματα, παρά τη χρησιμότητα και την αναγκαιότητά τους, βρέθηκαν στο περιθώριο μιας κοινωνικής νοοτροπίας που ταύτισε την πρόοδο αποκλειστικά με το πανεπιστημιακό πτυχίο και την εργασία γραφείου.

Όμως η πραγματικότητα της οικονομίας και της αγοράς εργασίας έχει ήδη αρχίσει να ανατρέπει αυτές τις βεβαιότητες.

Σήμερα, η Ελλάδα αντιμετωπίζει σοβαρή έλλειψη εξειδικευμένων τεχνιτών. Υδραυλικοί, ηλεκτρολόγοι, ψυκτικοί, τεχνικοί ενεργειακών εγκαταστάσεων και άλλες ειδικότητες υψηλής πρακτικής κατάρτισης βρίσκονται σε διαρκή ζήτηση. Ταυτόχρονα, δεν είναι λίγοι οι νέοι πτυχιούχοι που, παρά τα χρόνια σπουδών και τα μεταπτυχιακά τους προσόντα, εισέρχονται σε μια αγορά εργασίας χαμηλών αμοιβών, αβεβαιότητας και περιορισμένων δυνατοτήτων εξέλιξης.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η ανώτατη εκπαίδευση χάνει την αξία της. Η γνώση, η επιστημονική κατάρτιση και η ακαδημαϊκή εξέλιξη παραμένουν θεμελιώδη στοιχεία μιας σύγχρονης κοινωνίας. Σημαίνει όμως ότι η επιτυχία δεν μπορεί πλέον να ορίζεται μονοδιάστατα.

Η εποχή απαιτεί μια πιο ώριμη και ρεαλιστική αντίληψη για την εργασία και την κοινωνική πρόοδο. Ο σύγχρονος τεχνικός δεν αντιστοιχεί στα παλιά στερεότυπα του χειρώνακτα εργαζομένου περιορισμένων δεξιοτήτων. Οι ενεργειακές τεχνολογίες, τα «έξυπνα» κτίρια, οι αυτοματισμοί και η πράσινη μετάβαση απαιτούν υψηλή εξειδίκευση, συνεχή επιμόρφωση και επαγγελματική προσαρμοστικότητα.

Παράλληλα, πολλοί επαγγελματίες των τεχνικών κλάδων απολαμβάνουν ένα επίπεδο αυτονομίας που συχνά απουσιάζει από άλλες μορφές απασχόλησης. Έχουν τη δυνατότητα να οργανώνουν τον χρόνο τους, να αναπτύσσουν το πελατολόγιό τους, να δημιουργούν δικές τους επιχειρήσεις και να διαμορφώνουν σταδιακά συνθήκες οικονομικής ανεξαρτησίας.

Πέρα όμως από τα οικονομικά δεδομένα, υπάρχει και μια βαθύτερη διάσταση που συχνά υποτιμάται: η αξιοπρέπεια της δημιουργικής εργασίας. Η δυνατότητα ενός ανθρώπου να βλέπει το άμεσο αποτέλεσμα της προσπάθειάς του, να επιλύει πραγματικά προβλήματα και να αισθάνεται χρήσιμος μέσα από το έργο του αποτελεί ουσιαστικό στοιχείο επαγγελματικής πληρότητας.

Το κρίσιμο ζήτημα, επομένως, δεν είναι να εξιδανικευθεί κανένα επάγγελμα ούτε να στηθεί μια τεχνητή αντιπαράθεση ανάμεσα στους πτυχιούχους και στους τεχνίτες. Το ζητούμενο είναι να απελευθερωθεί η ελληνική κοινωνία από την αντίληψη ότι η ανθρώπινη αξία και το μέλλον ενός νέου ανθρώπου κρίνονται αποκλειστικά μέσα σε λίγες ώρες εξετάσεων.

Η τραγωδία της Ηλιούπολης υπενθυμίζει με τον πιο επώδυνο τρόπο ότι η πίεση που ασκείται στους εφήβους έχει ξεπεράσει εδώ και καιρό τα όρια της υγιούς φιλοδοξίας. Και ότι το εκπαιδευτικό και κοινωνικό μας μοντέλο οφείλει να επανεξετάσει επειγόντως όχι μόνο τι διδάσκει στα παιδιά, αλλά και τι θεωρεί επιτυχία. Κι ευτυχία.