Του ΑΝΔΡΕΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ

Μερικά βασικά συμπεράσματα για το εντυπωσιακό γεγονός της υποβολής στο ΑΣΕΠ 130.412 αιτήσεων για θέσεις εκπαιδευτικών πανεπιστημιακής εκπαίδευσης:

Αναμφίβολα πρόκειται για ένα πολύ ισχυρό οικονομικό και κοινωνικό μήνυμα. Δεν αφορά μόνο την εκπαίδευση· αποκαλύπτει βαθύτερα χαρακτηριστικά της ελληνικής αγοράς εργασίας και του παραγωγικού μοντέλου.

* Η ασφάλεια υπερισχύει του εισοδήματος. Ως γνωστόν, οι θέσεις στο Δημόσιο και ειδικά στην εκπαίδευση προσφέρουν σταθερό μισθό, μονιμότητα, προβλέψιμο ωράριο, ασφαλιστική κάλυψη και χαμηλό κίνδυνο απόλυσης. Όταν τόσο μεγάλος αριθμός ανθρώπων ανταγωνίζεται για σχετικά λίγες θέσεις με όχι ιδιαίτερα υψηλές αποδοχές, αυτό δείχνει ότι μεγάλο μέρος της αγοράς εργασίας θεωρείται πιο επισφαλές ή λιγότερο ελκυστικό.

* Υπερπροσφορά πτυχιούχων σε συγκεκριμένους κλάδους. Η Ελλάδα έχει επί δεκαετίες υψηλό ποσοστό αποφοίτων πανεπιστημίων, αλλά η οικονομία δεν δημιουργεί αρκετές θέσεις υψηλής εξειδίκευσης ούτε απορροφά αποτελεσματικά τους επιστήμονες. Αυτό οδηγεί σε υποαπασχόληση, χαμηλούς μισθούς και αναζήτηση «καταφυγίου» στο Δημόσιο. Στην πράξη, πολλοί εκπαιδευτικοί περνούν χρόνια ως αναπληρωτές ή εργάζονται σε άσχετους κλάδους μέχρι να εμφανιστεί ευκαιρία μονιμοποίησης.

* Η ιδιωτική οικονομία δεν πείθει αρκετά. Όταν ένας τόσο μεγάλος αριθμός ανθρώπων κυνηγά λίγες δημόσιες θέσεις, συνήθως σημαίνει ότι ο ιδιωτικός τομέας δεν προσφέρει επαρκείς απολαβές, υπάρχει αβεβαιότητα και οι προοπτικές εξέλιξης θεωρούνται περιορισμένες. Αυτό είναι χαρακτηριστικό οικονομιών με μικρές επιχειρήσεις χαμηλής παραγωγικότητας, περιορισμένη βιομηχανική βάση και έντονη εξάρτηση από υπηρεσίες και τουρισμό.

* Υπάρχει και δημογραφική διάσταση. Η εκπαίδευση θεωρείται επάγγελμα κοινωνικά αποδεκτό, σχετικά «ανθεκτικό» και συμβατό με οικογενειακό προγραμματισμό. Σε κοινωνίες με αβεβαιότητα και χαμηλή κοινωνική κινητικότητα, τέτοια επαγγέλματα αποκτούν μεγαλύτερη αξία απ’ ό,τι σε πιο δυναμικές οικονομίες.

* Οι επιπτώσεις είναι και μακροοικονομικές. Μια τέτοια εικόνα συνδέεται συνήθως με χαμηλή παραγωγικότητα, αδύναμη καινοτομία, brain drain, περιορισμένη εμπιστοσύνη στις ιδιωτικές επενδύσεις και μεγάλη εξάρτηση από το κράτος ως εργοδότη έσχατης ασφάλειας. Δεν σημαίνει απαραίτητα «κατάρρευση», αλλά δείχνει ότι η οικονομία δυσκολεύεται να δημιουργήσει αρκετές ποιοτικές θέσεις εργασίας εκτός Δημοσίου.

Παρόμοια φαινόμενα εμφανίζονται και σε χώρες όπως η Ιταλία, η Ισπανία και γενικότερα στον ευρωπαϊκό Νότο και τα Βαλκάνια. Όμως στην Ελλάδα η ένταση είναι μεγαλύτερη λόγω της μακράς κρίσης 2010–2018, της αργής αύξησης των μισθών, της υψηλής φορολογικής πίεσης στην εργασία και της αίσθησης ότι «η σταθερότητα είναι σπάνιο αγαθό».

Και μια πιο λεπτή ανάγνωση: η τόσο μεγάλη συμμετοχή δείχνει ότι η κοινωνία εξακολουθεί να επενδύει στην εκπαίδευση και στα πτυχία. Δηλαδή υπάρχει ανθρώπινο κεφάλαιο. Το πρόβλημα είναι ότι η οικονομία δεν το αξιοποιεί επαρκώς. Και μια κοινωνία που αντιμετωπίζει το Δημόσιο ως μοναδικό ασφαλές καταφύγιο δυσκολεύεται να αλλάξει παραγωγικό μοντέλο.